I ka ho‘omaka loa ‘ana, ua ulu wale ka mana‘o e a‘o mai i ka ‘ōlelo Hawai‘i ma muli o ko‘u makemake e a‘o mai i mau ‘ōlelo pōkole Hawai‘i e kākau aku i ko‘u mau malihini kipa, akā, ma hope iho, ua loli a‘ela nō. Ua a‘o mai au i ka ‘ōlelo hawai‘i a ua ‘ike au, ‘a‘ole i laha ka ‘ōlelo Hawai‘i ma nā wahi a‘u i hele aku ai. Ua ‘ike au i ke emi ‘ana o ka ‘ōlelo Hawai‘i i nā makahiki he ‘umikūmāono o ko‘u noho ‘ana i Maui. He minamina nō kēlā! Pono e laha ka ‘ōlelo Hawai‘i ma ka nūpepa, ka puke heluhelu, ka hale kū‘ai, a me ka pāpaho. Nui nā hola a‘u i pa‘u ai i ke a‘o i ka ‘ōlelo Hawai‘i. Ua ho‘ohana aku au i ‘elua puke wale nō, ‘o Ka Lei Ha‘aheo na Alberta Pualani Hopkins a me Hawaiian Dictionary na Mary Kawena Pūku‘i a me Samuel H. Elbert. He hana nui nō ia i kekahi manawa, akā, ua ho‘omanawanui nō au. ‘A‘ole pau ka‘u hana, akā ua lawa ko‘u ‘ike e kākau i kēia kahuapa‘a pūnaewele.

      No ke aha i ko‘iko‘i ai ka pau ‘ole ‘ana o ka ‘ōlelo Hawai‘i? “I ka ‘ōlelo nō ke ola.” He ‘ōlelo no‘eau kahiko kēia a ‘o inā pau ka ‘ōlelo, pau pū ka mo‘omeheu kona mana‘o.

      I ka makahiki 1820, ua hele mai nā mikanele Hawai‘i e a‘o aku i nā kānaka Hawai‘i e heluhelu a e kākau i ka ‘ōlelo Pelekāne. Ua pa‘a koke kā kākou ‘ōlelo i nā kānaka a pau a ua pono e a‘o i ka ‘ōlelo Pelekānia. Inā ua a‘o mai au me ‘elua puke wale nō, ua hiki nō.

      E mālama, a e pili mau ka laki maika‘i iā kākou.

 

 

 

 

 

No ke Aha Kēia Kahuapa‘a Pūnaewele ‘Ōlelo Hawai‘i?

Ua ho‘omaka kekahi mau ‘ohana e ‘ōlelo Hawai‘i ma ka home.

‘Ōlelo Hawai‘i:

Ua ho‘omaka kekahi mau hui pā‘oihana e ‘ōlelo Hawai‘i.

He ‘ōlelo Polenekia, e like ho‘i ma ka ‘ōlelo Kāmoa.

‘O Hawai‘i wale nō e ‘ōlelo ‘ia ai ka ‘ōlelo Hawai‘i.

He ‘ōlelo kūhelu o Hawai‘i nei.

‘A‘ole he 12 wale nō huapalapala o ka ‘ōlelo Hawai‘i.

Ke Kumu Nui o ka Makau

  • Māui

    E kaomi ‘oe i ko Māui ki‘i e lohe ai i ka mo‘olelo o Māui. Kaomi

He aha ke kumu o ka lōkō makau? He hō‘ailona ka makau o ka mo‘omeheu Hawai‘i. He pilina hohonu nō ho‘i ko nā kānaka Hawai‘i maoli i ke kai, ‘oiai, ‘o ka moana kai hānai iā lākou a he ala huaka‘i ia no lākou. Ua hana lākou i ka lako kula a me ka pūpū mai nā mea o ke kai. Ua holo lākou i nā mile he nui me ka palapala kuhikuhi ‘ole, akā, me ka ho‘okele ‘ia mai e nā hōkū.

      I ka wā kahiko, i ka ne‘e ‘ana o nā kānaka Hawai‘i i Hawai‘i, ua hana nā lawai‘a i ka makau mai kēlā a me kēia ‘ano mea i loa‘a e like me ka iwi koholā, ka iwi kanaka, ka pūpū, ka niho ‘ilio, a me ka lā‘au. Ua mākaukau loa lākou a ua ho‘ohana lākou i nā ‘ano makau like ‘ole no nā ‘ano i‘a like ‘ole.

      Ma hope o ko lākou lilo ‘ana i lawai‘a mākaukau loa, ua ho‘omaka nā kānaka Hawai‘i e ho‘ohana i nā mea hana e like me ka ihe a me ka ‘upena. Ua akamai nō lākou i ke kūkulu ‘ana i ka loko i‘a me ka pōhaku ‘a‘ā a me ke ko‘a. Ua kahe ka wai ma ka loko o ka pukapuka o ka pōhaku a pa‘a ka i‘a i loko o ka loko i‘a. ‘O ia mau ke kū o kēia mau loko i‘a ma Hawai‘i i kēia lā.

      Wahi a kekahi mo‘olelo kahiko, ua lawai‘a ‘ia e Māui he kupua nā mokupuni Hawai‘i ma ke kauō ‘ana i kāna makau ma lalo o ke kai papakū. Ua ho‘ohuli ‘o Māui i ka mana‘o o kona mau kaikua‘ana e hoe ‘āwīwī loa me ka mana‘o he i‘a nui kai loa‘a, eia kā, ua kauō lākou i nā mokupuni Hawai‘i mai ka moana papakū me kā Māui makau ‘o Mānaiakalani, ka makau kaulana loa o ka honua a puni.

 

 

 

kahuapaʻa pūnaewele na S.Hardy